Koenraad en Inge uit Denderleeuw willen graag een kindje. Omdat ze al langer dan een jaar geleden die beslissing namen en ze nog steeds niet zwanger zijn, gingen ze onlangs bij een specialist langs.

Koenraad en Inge mailen: “Na onderzoek werd er een verminderde spermakwaliteit vastgesteld. Nu, in onze vriendenkring zijn we echt niet de enige met dit probleem en toch wordt er zo weinig over gesproken. Vandaar dat we langs deze weg, dit willen aankaarten: wat houdt een verminderde vruchtbaarheid bij de man precies in, en wat kan er aan gedaan worden?”

Herman Tournaye is diensthoofd fertiliteit & gynaecologie in het UZ van Jette en dus de geknipte man om De Madammen verder te helpen.

Eerst en vooral een opmerking: eigenlijk hoeft een man niet over zoveel zaadcellen te beschikken om een vruchtbare vrouw zwanger te krijgen. Vaak wordt er op basis van een zaadstaal zware uitspraken gedaan over de vruchtbaarheid van de man, maar vaak is het een gedeeld probleem, waarbij de leeftijd van de vrouw een héél belangrijke rol speelt. Dat laatste wordt enorm onderschat.

Concreet: een vrouw van 38 is nog altijd vruchtbaar, maar zal dubbel zo lang moeten wachten op resultaat dan een vrouw van 30. Hoe komt dat nu? Bij een meisje gebeurt de afname van de eicelvoorraad al tijdens de foetale fase, bij een jongen pas vanaf de pubertijd. Bovendien komen vrouwen ook in een menopauze, mannen kunnen kinderen blijven maken, ook al zijn ze al op een gezegende leeftijd gekomen.

Wat moet een zaadcel eigenlijk kunnen?

Genetisch materiaal van de man kunnen afleveren bij de eicel. En wat hebben ze daarvoor nodig? Een goede staart, een energiebron in de nek, en dan nog de genetische lading die in de kop zit.

Daarnaast bevatten ze nog twee belangrijke ingrediënten: een signaal om de eicel wakker te schudden, met andere woorden te activeren, en ten tweede een spoelfiguurtje waarop de staart zit, met daarop een template (te vergelijken met het basisbord waarop je lego bouwt), die is nodig om de celdeling te initiëren van het embryo.

Wat zijn de mogelijke vruchtbaarheidsproblemen als we het over de man hebben?

Algemeen : verminderde spermakwaliteit, dus minder beweeglijkheid én lagere hoeveelheid.

Oorzaak: aangeboren, slecht ingedaalde zaadbal(len). Maar hierbij weet men dan niet of de mindere vruchtbaarheid ligt aan de niet indaling of dat die problematiek met elkaar verweven is. Dit wordt heelkundig verholpen of met een hormonale behandeling. Dit probleem komt voor bij 1/100 mannelijke baby's.

Genetische afwijking: geen zaadleiders, ook op te lossen met in vitro fertilisatie. Zo werd 20 jaar geleden het eerste kind op de wereld gezet.

Cartagenersyndroom: trilharen niet kunnen bewegen (op longen, chronisch bronchitis …), staart van een zaadcel is op dezelfde manier opgebouwd.

Het milieu, vervuiling, … zou ook een belangrijke rol spelen in deze problematiek?

Dat klopt. Er zouden stoffen in het milieu zijn die werken als hormoonverstoorders. Bij de ontwikkeling van een mannelijke foetus zou de zaadbal in de ontwikkeling verstoord worden, zou er een afname zijn van de stamcellen, dus van de cellen.

Wat met roken, drinken, drugs?

Die kunnen ook een rol spelen. Alle cellen in ons lichaam hebben een ingebouwde verdediging tegen superoxidanten. Superoxidanten komen vrij in je lichaam, gaan je genetisch materiaal aantasten, je nakomelingen kunnen daardoor een ziekte krijgen. Nu, alle cellen hebben daartegen een verdedigingssysteem alleen de zaadcellen niet...

Chemo heeft ook een enorm effect op de vruchtbaarheid. Denk maar aan Lance Armstrong. Alle snel delende cellen worden hierbij hevig getroffen.

Wat houdt onderzoek voor een vruchtbaarheidsprobleem bij mannen in?

Onderzoek van een zaadstaal:
Er wordt een zaadstaal genomen en die wordt beoordeeld op kwaliteit volgens de criteria van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Opgelet: op basis van zo'n test kan je nooit zeggen dat iemand vruchtbaar is of niet, wel dat er een verminderde vruchtbaarheid is.

Bij de man kan je nog andere zaken onderzoeken zoals het volume van de zaadballen. Die wordt gemeten met een orchidometer: grote zaadballen, meestal groot volume.

Je kan ook onderzoeken of er wel zaadleiders zijn, of de bijbal (naast de zaadbal) niet ontstoken, verhard of opgezet is.

Bloedafname: onderzoek naar hormonen. Maar bij een man met een stevige baardgroei, kan je er van uitgaan dat dit wel ok zal zijn.

Je kan ook antistoffen gaan opsporen. Door een infectie (nav een ingreep, een trauma door een ongeluk met de fiets of het voetbal) kan het zijn dat je bloed in contact kwam met de zaadcellen en er als reactie antistoffen ontstaan zijn tegen je zaadcellen. Die antistoffen plakken op je zaadcellen én die verankeren dan nog eens verschillende zaadcellen aan elkaar, waardoor ze minder beweeglijk worden .

Wat kan je oplossen met medicatie?

Niet zo heel veel. Hormoontekort, zaadbal stimuleren, dat bestaat bij 1 op de 100 mannen zelfs minder, zonder zaadcellen omdat ze hormonale afwijkingen hebben, injecties van follikelstimulerend hormoon 2x week, na drie vier maand kunnen ze vrouw zwanger maken.

Over de efficiëntie van voedingssupplementen bestaat nog geen zekerheid.

En dan komen we aan de geassisteerde voortplanting: kunstmatige inseminatie en in vitro fertilisatie.

Kunstmatige inseminatie

Met deze behandeling wordt de slaagkans op een zwangerschap met bevalling verhoogd met 10 percent per cyclus.

In vele gevallen is het zo dat mensen tijd kopen. Wat bedoel ik daarmee? Wel, we hebben het vb over een vrouw van 38 jaar die samen is met een man met een verminderde vruchtbaarheid. Wel, dan gaan wij de bezemwagen inschakelen, en ergens onderweg tijdens de klim op de Mont Ventoux die ene zaadcel wat dichter bij de eicel brengen op het juiste moment. Dat is kunstmatige inseminatie.

Deze behandeling wordt 6x terugbetaald door het ziekenfonds.

Spijtig genoeg is het zo dat bij mannen met minder goed zaad, 1/3 van de koppels op die manier geholpen wordt en dus jammer niet 3/3. Wij moeten er minstens 1 miljoen zaadcellen kunnen uithalen, anders heeft kunstmatige inseminatie geen zin.
 
IVF en ICSI

In vitro is het samenbrengen van de eicel en de zaadcel in een laboschaaltje. Maar eigenlijk wordt dat niet zo vaak meer gedaan bij slecht zaad.

Steeds vaker wordt ICSI toegepast, dat is een behandeling waarbij de zaadcel rechtstreeks in de eicel wordt geïnjecteerd. Dan is er zelden een probleem van bevruchting: lukt bijna altijd. Slaagkans op zwangerschap is gemiddeld 30%.

Ook hier krijg je 6 pogingen terugbetaald van de mutualiteit.